পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ৪২ নম্বৰৰ পৰিৱৰ্তনশীল ধাতুৰ মৌল মলিবডিনামে ইয়াৰ অনন্য ৰাসায়নিক ধৰ্ম আৰু বিস্তৃত প্ৰয়োগৰ বাবে যথেষ্ট মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিছে। ইয়াৰ ৰাসায়নিক চিহ্ন হৈছে MO, আৰু ই এটা ৰূপালী-বগা ধাতৱ লুষ্টাৰ প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু ই কঠিন আৰু টেকসই। মলিবডিনাম কোঠাৰ উষ্ণতাত সুস্থিৰ, বায়ুৰ বাবে অভেদ্য আৰু হাইড্ৰক্লৰিক বা হাইড্ৰ’ফ্ল’ৰিক এচিডৰ সৈতে ৰাসায়নিকভাৱে অপ্ৰতিক্ৰিয়াশীল। ইয়াৰ ফলত ইয়াক অসংখ্য ক্ষেত্ৰত অপৰিহাৰ্য হৈ পৰে।
মলিবডিনাম, পৰ্যাবৃত্ত তালিকাত ৪২ নম্বৰ পৰিৱৰ্তন ধাতুৰ মৌল, প্ৰধানকৈ প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা খনিজ মলিবডেনাইট (MOS2) হিচাপে বিদ্যমান। এই কোমল, ক’লা খনিজ পদাৰ্থ প্ৰাচীন কালৰে পৰাই জনা গৈছে যদিও সীহ, গেলেনা, গ্ৰেফাইটৰ দৰে খনিজ পদাৰ্থৰ সৈতে ইয়াৰ সাদৃশ্যই সঠিকভাৱে পৃথক কৰাটো কঠিন কৰি তুলিছে। গ্ৰীক ভাষাত "Molybdos" ৰ অৰ্থ হৈছে সীহ, আৰু ১৮ শতিকাৰ শেষৰ ফালেও ইউৰোপৰ বজাৰত মলিবডিনাম অক্সিজেন হিচাপে দুয়োকে কাষে কাষে বিক্ৰী কৰা হৈছিল।
১৭৭৯ চনত স্কিলে পৰীক্ষামূলকভাৱে প্ৰমাণ কৰিলে যে সীহ বা গ্ৰেফাইট আৰু মলিবডিনাম সুকীয়া পদাৰ্থ। তেওঁ লক্ষ্য কৰিছিল যে নাইট্ৰিক এচিডৰ গ্ৰেফাইটৰ সৈতে কোনো প্ৰতিক্ৰিয়া নাছিল, কিন্তু মলিবডিনাম অক্সিজেনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি বগা গুড়ি উৎপন্ন কৰা হৈছিল। তদুপৰি নাইট্ৰিক এচিড আৰু ক্ষাৰকীয় দ্ৰৱণ উতলাই স্ফটিকীয় কৰি দিলে নিমখৰ বৃষ্টিপাত হয়। শ্বিলে অনুমান কৰিছিল যে এই বগা গুড়িটো আচলতে ধাতুৰ অক্সাইড, মলিবডিনাম অক্সাইড আছিল। তেওঁ এই অক্সাইডক কয়লাৰ সৈতে মিহলাই উচ্চ উষ্ণতাত গৰম কৰি কেঁচা মলিবডিনাম সফলতাৰে উৎপন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁ লগতে আৱিষ্কাৰ কৰে যে মলিবডিনাম গৰম কৰিলে চালফাৰৰ দ্বাৰাও বিশুদ্ধ মলিবডিনাম উৎপন্ন হয়।
১৭৮২ চনত ছুইডেনৰ মাইনাৰ এলমোৱে মলিবডিনাম উলিয়াবলৈ এক নতুন পদ্ধতি চেষ্টা কৰে। তেওঁ কয়লা, মলিবডিক এচিড, আৰু লিনচিড তেল মিহলাই মলিবডিনাম অক্সিজেনৰ পৰা ধাতুৰ মলিবডিনাম সফলতাৰে পৃথক কৰে। এই আৱিষ্কাৰৰ নাম আছিল প্ৰখ্যাত ছুইডেনৰ ৰসায়নবিদ বাৰ্জেলিয়াছে, যিয়ে কেৱল চেৰিয়াম, চেলেনিয়াম, চিলিকন, টেণ্টেলাম, আৰু থ'ৰিয়ামৰ দৰে মৌল আৱিষ্কাৰ কৰাই নহয়, মলিবডেনামৰ ধৰ্মৰ ওপৰত গভীৰ গৱেষণাতও এই আৱিষ্কাৰক স্বীকৃতি দিছিল।
যেতিয়া মলিবডিনাম ধাতু বায়ুত জ্বলি উঠে, তেতিয়া ই এটা সোণালী গ্লো নিৰ্গত কৰে, আৰু বিভিন্ন অক্সিডেচন অৱস্থাত মলিবডিনাম আয়নে বিভিন্ন ৰং প্ৰদৰ্শন কৰে। 100 বছৰৰ ওপৰৰ অন্বেষণৰ পিছত ১৮৯৩ চনতহে মাউছনে বৈদ্যুতিক চুলাত কাৰ্বন আৰু মলিবডিনাম ট্ৰাইঅক্সাইডৰ মিশ্ৰণ গলিছিল, যাৰ ফলত প্ৰথম ঢালাই ধাতুৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰু ইয়াৰ মলিবডিনামৰ পৰিমাণ ৯২%-৯৬% আছিল।
যদিও ২০০ বছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে মলিবডিনাম আৱিষ্কাৰ হৈছিল, এই শতিকাত বিশেষকৈ শেহতীয়া দশকবোৰত ইয়াৰ বৃহৎ{{১}}মাপৰ বিকাশ আৰু ব্যৱহাৰৰ আৰম্ভণি হৈছিল। 'মলিবডিনাম' আৰু ইয়াৰ মিশ্ৰণসমূহে উচ্চ শক্তি, তাপ প্ৰসাৰণৰ কম সহগ, উৎকৃষ্ট তাপীয় আৰু বৈদ্যুতিক পৰিবাহীতা, আৰু অসাধাৰণ জাৰণ আৰু পৰিধানৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাৰ বাবে অসংখ্য ক্ষেত্ৰত ব্যাপক প্ৰয়োগ পোৱা গৈছে।
মলিবডিনাম প্ৰধানকৈ এলয় ষ্টীল, ষ্টেইনলেছ ষ্টীল, টুল ষ্টীল, আৰু ঢালাই লোহাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য’ত মলিবডিনামৰ চাহিদা বেছি। মলিবডিনামৰ সংযোজনে ষ্টেইনলেছ ষ্টীলৰ জাৰণ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা যথেষ্ট উন্নত কৰে, আনহাতে ঢালাই লোহাৰ লগত মলিবডিনাম যোগ কৰিলেও ইয়াৰ শক্তি আৰু পৰিধান প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায়। তদুপৰি, ১৮% মলিবডিনাম থকা নিকেল-ভিত্তিক ছুপাৰএলয়সমূহৰ মহাকাশ উদ্যোগত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োগ আছে। ইহঁতৰ উচ্চ গলনাংক, কম ঘনত্ব আৰু তাপ প্ৰসাৰণৰ কম সহগই ইহঁতক বিভিন্ন উচ্চ-উষ্ণতাৰ উপাদান নিৰ্মাণৰ বাবে আদৰ্শ কৰি তোলে।
ইলেক্ট্ৰনিকছত মলিবডিনাম বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য’ত ইলেক্ট্ৰন টিউব, ট্ৰেঞ্জিষ্টৰ, ৰেক্টিফায়াৰ আদি ইলেক্ট্ৰনিক যন্ত্ৰও অন্তৰ্ভুক্ত। বিশুদ্ধ মলিবডিনাম তাঁৰৰ উচ্চ-উষ্ণতা চুলা, বৈদ্যুতিক নিৰ্গমন মেচিনিং (EDM), আৰু তাঁৰ-কাটিংত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োগ আছে। ৰেডিঅ' আৰু এক্স{{৪}}ৰে সঁজুলিৰ লগতে অন্যান্য মিশ্ৰণ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগত মলিবডিনাম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
মিশ্ৰ তীখাত মলিবডিনাম যোগ কৰিলে ইহঁতৰ ইলাষ্টিক সীমা, জাৰণ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু স্থায়ী চুম্বকীয় ধৰ্ম আৰু অধিক বৃদ্ধি পাব পাৰে। ৰাসায়নিক আৰু পেট্ৰলিয়াম উদ্যোগত অনুঘটক হিচাপে মলিবডিনাম অক্সাইড আৰু মলিবডেটে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। তদুপৰি, মলিবডিনাম ডাইছালফাইড মহাকাশ আৰু যন্ত্ৰপাতি উদ্যোগত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ লুব্ৰিকেণ্ট। ইয়াৰ অনন্য চালফাৰ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতাই ইয়াক কিছুমান বিশেষ অৱস্থাত এলক’হললৈ কাৰ্বন মনোক্সাইডৰ হাইড্ৰ’জেনেচনক অনুঘটক হিচাপে কাম কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
মলিবডিনামৰ প্ৰয়োগ অবিৰতভাৱে সম্প্ৰসাৰিত হৈ আছে, এতিয়া পাৰমাণৱিক শক্তি আৰু নতুন শক্তিকে ধৰি বহুতো খণ্ডক সামৰি লৈছে। মলিবডিনাম উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে অপৰিহাৰ্য আৰু উদ্ভিদৰ জীয়াই থকাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কৃষিক্ষেত্ৰত উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ উপাদান প্ৰদান কৰিবলৈ ট্ৰেচ এলিমেণ্টৰ সাৰত মলিবডিনাম বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উদ্যোগ আৰু কৃষিক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰা এটা উপাদান মলিবডিনামেও মানৱ শৰীৰত ভূমিকা পালন কৰে। প্ৰাপ্তবয়স্কৰ শৰীৰত মলিবডিনামৰ মুঠ পৰিমাণ প্ৰায় ৯ মিলিগ্ৰাম, যকৃত আৰু বৃক্কৰ পৰিমাণ আটাইতকৈ বেছি মলিবডিনামৰ ঘনত্ব থকা অংগ। মন কৰিবলগীয়া যে মলিবডিনামৰ তেজস্ক্রিয় আইছ’ট’প Mo-99, TechNetium-99 প্রস্তুত কৰিবলৈ চিকিৎসালয়ত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। টেকনেটিয়াম-৯৯, এটা শক্তিশালী তেজস্ক্রিয় আইছ’ট’প, প্ৰায়ে অভ্যন্তৰীণ অংগসমূহৰ ইমেজিঙৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইমেজিঙৰ সময়ত MO-99 সাধাৰণতে এলুমিনিয়াম অক্সাইড পাউদাৰৰ দ্বাৰা শোষিত হয় আৰু তুলনামূলকভাৱে সৰু পাত্ৰত সংৰক্ষণ কৰা হয়। MO-99 ক্ষয় হোৱাৰ লগে লগে ই TechNetium-99 লৈ ৰূপান্তৰিত হয়, যিটো তাৰ পিছত মেডিকেল ডায়েগনষ্টিকছৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
মলিবডিনামৰ আৱিষ্কাৰ চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল, যেতিয়া ইয়াক প্ৰথমবাৰৰ বাবে জাপানী চামুৰাই তৰোৱালসমূহৰ শিল্পকৰ্মত পোৱা গৈছিল, যাৰ ফলত ইয়াৰ সামৰিক প্ৰয়োগৰ সূচনা হৈছিল। ১৮৯১ চনত ফৰাচী কোম্পানী স্নাইডাৰে মলিবডিনামক মিশ্ৰণকাৰী উপাদান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি মলিবডিনাম যুক্ত কৱচ প্লেটিং উৎপাদন কৰি উদ্ভাৱন কৰিছিল, যাৰ ফলত ইয়াৰ নিম্ন ঘনত্ব (টাংষ্টেনৰ তুলনাত মাত্ৰ আধা) লাভ কৰা হয়। এই আৱিষ্কাৰৰ ফলত মলিবডিনামে ক্ৰমান্বয়ে বহুতো তীখাৰ মিশ্ৰণত টাংষ্টেনৰ ঠাই লয়। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ আৰম্ভণিৰ লগে লগে ফেৰ'টুংষ্টেনৰ যোগানৰ অভাৱ ঘটিল, আৰু টাংষ্টেনৰ চাহিদা ভয়ংকৰভাৱে বৃদ্ধি পালে, যাৰ ফলত উচ্চ-কঠোৰতা আৰু প্ৰভাৱ-প্ৰতিৰোধী তীখাত মলিবডিনামৰ ব্যৱহাৰ অধিক বৃদ্ধি পালে। সামৰিক বাহিনীত মলিবডিনামৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে বিশ্বজুৰি চৰকাৰসমূহে ইয়াক কৌশলগত ধাতু বুলি গণ্য কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মলিবডিনামৰ প্ৰয়োগসমূহ উচ্চ-উষ্ণতা প্ৰতিৰোধী ৰকেট আৰ্টিলাৰী নিৰ্মাণ আৰু টাংষ্টেন আৰু মলিবডিনাম মিশ্ৰণৰ দৰে উন্নত সামগ্ৰীৰ বিকাশৰ বাবে সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল। যুদ্ধজাহাজ, ৰকেট, আৰু উচ্চ-সমাপ্ত সঁজুলিৰ বাবে উচ্চ-গুণগত উপাদানত মলিবডিনাম বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
মলিবডিনাম মিশ্ৰণ, নন-অন্য মৌলৰ সৈতে সংযুক্ত মলিবডিনামৰ দ্বাৰা গঠিত বিলুপ্ত মিশ্ৰণ, টাইটানিয়াম, জিৰকনিয়াম, হাফনিয়াম, টাংষ্টেন, আৰু বিৰল মাটিৰ মৌলকে ধৰি মূল উপাদানসমূহ থাকে। এই মিশ্ৰণসমূহে উৎকৃষ্ট তাপ পৰিবাহীতা, ভাল বৈদ্যুতিক পৰিবাহীতা, আৰু কম তাপীয় প্ৰসাৰণ প্ৰদান কৰে। ইহঁতে উচ্চ উষ্ণতাত ব্যতিক্ৰমী শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰে, ১১০০ৰ পৰা ১৬৫০ ডিগ্ৰীলৈকে, আৰু টাংষ্টেনৰ তুলনাত উচ্চমানৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বৈশিষ্ট্য প্ৰদান কৰে। ফলস্বৰূপে, ইলেক্ট্ৰন টিউবৰ বাবে গ্ৰীড আৰু এনোড প্ৰস্তুত কৰা, বৈদ্যুতিক পোহৰৰ উৎসৰ বাবে সহায়ক সামগ্ৰী, ডাই-কাষ্টিং আৰু এক্সট্ৰুচন ডাই, আৰু মূল মহাকাশযান উপাদান নিৰ্মাণ আদি বহুতো প্ৰয়োগত মলিবডিনাম মিশ্ৰণ বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
কিন্তু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে মলিবডিনামৰ চাহিদা হ্ৰাস পালে। এই প্ৰত্যাহ্বানৰ সমাধানৰ বাবে উদ্যোগটোৱে নতুন এপ্লিকেচনসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ জৰুৰী প্ৰয়োজন আছিল। সৌভাগ্যক্ৰমে, নতুন কম-MolybDenum মিশ্ৰণ তীখায়ে অটোমোটিভ উদ্যোগত গ্ৰহণযোগ্যতা লাভ কৰে, যিয়ে তীখাৰ দৰে অঞ্চলত মলিবডিনামৰ গৱেষণা আৰু বিকাশৰ এক নতুন যুগ চিহ্নিত কৰে। ১৯৩০ চনৰ শেষৰ ফালে মলিবডিনাম বিভিন্ন উদ্যোগত কেঁচামাল হিচাপে বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাৰ ফলত মলিবডেনামৰ বজাৰৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে শক্তিশালী সমৰ্থন লাভ কৰিছিল-সজ্জিত তীখা। Post-দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পুনৰ্গঠনৰ প্ৰচেষ্টাই মলিবডিনামৰ ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগসমূহত গৱেষণা আৰু বজাৰ বিকাশক অধিক প্ৰসাৰিত কৰিছিল।
আজিলৈকে এলয় ষ্টীল, ষ্টেইনলেছ ষ্টীল, টুল ষ্টীল, আৰু কাষ্ট আইৰন মলিবডিনামৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োগ হৈয়েই থাকে। তথাপিও প্ৰযুক্তিগত উন্নতি আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশৰ দ্বাৰা আমি বিশ্বাস কৰোঁ যে মলিবডিনামৰ প্ৰয়োগসমূহ সম্প্ৰসাৰণ অব্যাহত থাকিব, যাৰ ফলত মানৱ সমাজৰ অগ্ৰগতিৰ ক্ষেত্ৰত অধিক অৰিহণা যোগাব।
মলিবডিনাম, এটা মূল উপাদান, মূলতঃ পৃথিৱীৰ খোলাৰ গ্ৰেনাইটত পোৱা যায়। ইয়াৰ খনিজ নিক্ষেপ তুলনামূলকভাৱে সহজ, প্ৰধানকৈ ছালফাইড অক্সিজেনেৰে গঠিত। সামৰিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ অপৰিহাৰ্য ভূমিকাক লক্ষ্য কৰি বিশ্বৰ প্ৰধান দেশসমূহে ইয়াক কৌশলগত খনিজ সংৰক্ষণ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰিছে। কৌশলগত খনিজ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ উদ্দেশ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰা আৰু মোৰ দেশত তুলনামূলকভাৱে দুৰ্লভ খনিজ সম্পদ মজুত কৰা। বৰ্তমান বিশ্বৰ দহখন দেশে ব্যাপক কৌশলগত খনিজ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা স্থাপন কৰিছে। মোৰ দেশখনে প্ৰচুৰ পৰিমাণে মলিবডিনাম মজুতৰ গৌৰৱ কৰে, যাৰ মুঠ ৮৬ লাখ টন (মলিবডিনামত জুখিব পাৰি), যাৰ ভিতৰত ঔদ্যোগিক সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৩৫ লাখ টন, যিয়ে বিশ্বজুৰি দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰে। এই সম্পদসমূহ কেৱল বৃহৎ আৰু ব্যাপকভাৱে বিতৰণ কৰাই নহয়, ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে বৃহৎ-স্কেলৰ জমা আৰু অগভীৰ, সহজে উপলব্ধ অক্সিজেনযুক্ত অক্সিজেনৰ অংশ, যিয়ে গোলকীয় মলিবডিনাম বজাৰত গভীৰভাৱে প্ৰভাৱ পেলায়। উত্তৰ আমেৰিকাইও প্ৰচুৰ মলিবডিনাম সম্পদৰ গৌৰৱ কৰে। মন কৰিবলগীয়া যে মোৰ দেশৰ মলিবডিনাম সম্পদ নিয়ন্ত্ৰণ বিৰল পৃথিৱীতকৈ অধিক উন্নত। প্ৰাকৃতিক সম্পদ মন্ত্ৰালয়ে বৰ্তমান মলিবডিনামক সুৰক্ষিত খনিজ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে, যাৰ ফলত মুঠ খনন কোটা ব্যৱস্থাপনা ৰূপায়ণ কৰা হৈছে আৰু সংশ্লিষ্ট খনন কোটা লক্ষ্য প্ৰকাশ কৰা হৈছে। এই পদক্ষেপে ইংগিত দিয়ে যে মলিবডিনাম আন এটা বিশেষ খনিজ হৈ পৰিব, ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা বিশেষ সুৰক্ষা আৰু পৰিচালনা লাভ কৰিবলৈ সোণ, টাংষ্টেন, টিন, এন্টিমনি, আৰু বিৰল মাটিৰ সৈতে যোগ দিব।
